Cách ngày nay khoảng 250 triệu năm, Tràng An đã trải qua những biến động lớn của lịch sử địa chất với quá trình biển tiến – biển thoái, vận động kiến tạo và phong hóa kéo dài. Những biến đổi ấy đã tạo nên hệ thống núi đá vôi, hang động, thung lũng và thủy vực đan xen độc đáo, lưu giữ dấu tích rõ nét của các giai đoạn phát triển vỏ Trái đất. Hàng trăm hang động xuyên thủy, thung lũng ngập nước và các khối núi đá vôi sừng sững đã hình thành nên bức tranh “non xanh nước biếc” hài hòa, nơi di sản thiên nhiên và dấu ấn con người hòa quyện không thể tách rời. Giá trị cảnh quan và thẩm mỹ của Tràng An được giới khoa học quốc tế đánh giá là hiếm có trên toàn cầu.
Không chỉ nổi bật về địa chất địa mạo, Tràng An còn là một trong những vùng có tính đa dạng sinh học cao của miền Bắc Việt Nam. Các nghiên cứu cho thấy, hệ thực vật tại đây vô cùng phong phú với 134 họ, 384 chi và 577 loài, trong đó có nhiều loài quý hiếm nằm trong Sách đỏ Việt Nam và cả những loài lần đầu tiên được ghi nhận cho hệ thực vật quốc gia. Đặc biệt, Tràng An còn sở hữu nguồn dược liệu tự nhiên quý giá với hàng trăm loài cây thuốc như Bình vôi, Kim ngân, Hoàng nàn, Huyết giác, Bách bộ… được người dân bản địa sử dụng từ hàng trăm năm qua.
Song hành với hệ thực vật là thế giới động vật đa dạng, từ các loài thủy sinh đến động vật trên cạn. Nhiều loài quý hiếm như khỉ, sơn dương, tê tê, rái cá, mèo rừng, cầy đổi màu, cùng các loài chim và bò sát đặc hữu vẫn còn sinh sống trong khu vực. Đặc biệt, Tràng An là nơi ghi nhận sự hiện diện của những loài cực kỳ quý hiếm như rắn mào đầu, phượng hoàng đất hay rùa cổ sọc, những “báu vật sinh học” cần được bảo vệ nghiêm ngặt.
Giá trị nổi trội của Tràng An còn nằm ở hệ địa mạo karst nhiệt đới ẩm được đánh giá là quyến rũ và hoàn chỉnh bậc nhất thế giới. Các tháp đá vôi dạng nón cao tới 200m, các hố trũng khép kín, đầm lầy, sông ngầm dài tới hàng kilomet đã tạo nên một cấu trúc địa hình độc đáo hiếm nơi nào có được. Theo các nhà khoa học của Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, Tràng An là phần tận cùng phía Đông Nam của dải đá vôi cổ thuộc đại dương Tethys, kéo dài từ Trung Quốc xuống Việt Nam. Qua hàng trăm triệu năm, vùng cao nguyên đá vôi khi đến Tràng An đã “chuyển hóa” thành các khối núi và thung lũng xen kẽ, tạo nên hiện tượng được ví như “hóa thạch nổi lên trên cạn” – một minh chứng sống động cho lịch sử tiến hóa địa mạo Trái đất.
Bao phủ lên cấu trúc karst ấy là thảm rừng nhiệt đới nguyên sinh xanh thẳm, quanh năm bảng lảng sương sớm, mây chiều. Rừng Hoa Lư hiện lên như một ốc đảo đá vôi giữa đồng bằng Bắc Bộ, nơi núi rừng, hang động và sông nước đan xen tạo thành những tuyến du lịch nổi tiếng như Tràng An, Tam Cốc – Bích Động. Cảnh quan thiên nhiên nơi đây còn hòa quyện tinh tế với không gian làng quê, ruộng đồng, vườn tược, những con đường mòn nhỏ và mạng lưới sông suối uốn lượn, tạo nên bức tranh thủy mặc vừa hùng vĩ vừa nên thơ.
Điểm đặc biệt làm nên chiều sâu cho Tràng An chính là sự hiện diện của các công trình tâm linh, lịch sử nằm nép mình bên vách núi đá vôi: những ngôi chùa, đền, phủ cổ kính, rêu phong, mang vẻ đẹp trầm mặc và linh thiêng. Không gian ấy gợi mở về sự bền bỉ, thầm lặng của tín ngưỡng bản địa, đồng điệu một cách tự nhiên với cảnh quan, lịch sử và linh hồn vùng đất Cố đô Hoa Lư. Tràng An vì thế không chỉ là một kỳ quan thiên nhiên, mà còn là nơi văn hóa, lịch sử và tâm linh cùng tồn tại trong một chỉnh thể hài hòa hiếm có.
Với những giá trị nổi bật toàn cầu về cảnh quan, địa chất, sinh thái, lịch sử và văn hóa, Quần thể Danh thắng Tràng An đã được UNESCO vinh danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên Thế giới. Đây không chỉ là niềm tự hào của Ninh Bình, mà còn là tài sản chung của nhân loại – một điểm đến đặc biệt dành cho những ai muốn chạm tới vẻ đẹp nguyên bản của thiên nhiên và chiều sâu của lịch sử.
Hiện nay, Khu du lịch sinh thái Tràng An đang khai thác bốn tuyến tham quan chính, đưa du khách khám phá trọn vẹn vẻ đẹp của di sản qua hệ thống hang động, thung lũng và các di tích tâm linh đặc sắc. Mỗi tuyến hành trình là một lát cắt khác nhau của “bảo tàng địa chất ngoài trời”, mang đến những trải nghiệm vừa ngoạn mục, vừa sâu lắng, để mỗi chuyến đi đến Tràng An không chỉ là một cuộc du ngoạn, mà còn là hành trình khám phá ký ức hàng trăm triệu năm của Trái đất.
